ارتباطات و حمل‌ونقل ، به عاليترين درجهء خود رسيد و جز عهد اختراع ماشين بخار ، هيچ عهدى از اين جهت نمىتوانست با آن دوره رقابت كند . آنان جهازات مهمى در خليج فارس ترتيب دادند كه موجب تأمين ارتباط با هند در مشرق و بحر احمر در مغرب مىگرديد . وضع تجارت در اين دوره ، بار ديگر تغيير يافت . از حجم محصولات ارزان قيمت كه در طى عهد پيشين بخش اعظم مبادلات را تشكيل مىداد ، كاسته شد و در عوض ، اشياء تجملى و لطيف و ظريف جاى آنها را گرفت . در اين دوره ، روم عامل مهمى در تجارت جهانى بود . غير از چوب و فلزات كه بسيار مورد تقاضا بود ، اشياء ديگرى چون احجار كريمه و جواهر ، كه روى آنها بطور برجسته كار كرده بودند ، داروهاى هند ، نباتات ، مرهمها ، روغنها ، عطريات ، ارغوان ، گلاب ، ظروف سفالين ، شيشه ، منسوجات ، اشياء هنرى ، پاپيروس و غلامان وارد ايران مىشد ، و در مقابل ، ايران ، البسه و زينت‌آلات ، داروها ، احجار كريمه ، فرشها ، بذر گندم ، سرب و سگهاى اصيل النسب صادر مىكرد . فراوانى مواد اوليه ، موجب توسعهء صنعت در ايران گرديد ، مخصوصا صنايع نساجى ، قالىبافى ، و قلمزنى فلزات كه در آن هنرمندان و پيشه‌وران ايرانى شهرتى بسزا دارند ، رونق گرفت . ايران در صدد برآمد كه بازار را از بعضى محصولات وارداتى نجات بخشد ، مثل پاپيروس كه مصر انحصار آن را در دست داشت ، و كوشيد با نباتات محلى آن را بسازد ، يا پوست ( پارشمن ) را بجاى آن به كار برد . فعاليت حيوان در آسيا جانشين انسان گرديد . صنعتگر محصول خود را افزايش داد . انواع ظروف سفالين ، پيكرسازى ، حكاكى روى استخوان ، كنده - كارى ، مورد توجه قرار گرفت . كاشت انواع نباتات وسعت يافت ، و مقدارى از نباتات و حيوانات تازه‌وارد را ، پرورش دادند و حيوانات و نباتات مختلفى به اروپا و ايتاليا راه يافت . پنبه ، ليمو ، خربزه ، حب كنجد ، جوز شرقى ، زيتون ، خرما ، انجير ، اردك و گاو آسيايى ، موجب انقلاب حقيقى در فلاحت و گله‌دارى ايتاليا گرديد . سلوكيان ، با آماده كردن زمينهاى فلاحتى و زهكشى نواحى جديد ، اراضى باير را قابل كشت كردند . فنون فلاحتى توسعه يافت . گاوآهن جديدى معمول گرديد . سه دورهء برداشت محصول از زمينهاى زراعتى عملى شد و طرق جديدى در آبيارى ، احداث جنگل و پرورش ميوه‌ها و باغها مجرى گرديد . در دورهء سلوكيان ، وضع رعايا تابع انتظاماتى بود كه تا حدى سرنوشت آنها را بهتر مىكرد . روستاييان وابسته به شهر ، تقريبا آزاد گرديدند . سلوكيان ، با تحولات فلاحتى ، مقامى مهم به دست آوردند و آزاد كردن طبقهء روستاييان در ايران از جهت سياسى ، اجتماعى و اقتصادى كارى بزرگ بشمار مىرفت . با اين حال ، نبايد تصور كرد كه طبقهء زحمتكش در شرايط مساعدى زندگى مىكردند ، زيرا عوارض ، كمر ملت را خرد مىكرد و شاه سلوكى و طبقات ممتاز از تمام مزاياى اجتماعى و اقتصادى برخوردار بودند . ماليات بر افراد ، منازل ، چهارپايان مزرعه ، باغ ، تولد ، ازدواج و حتى مرگ تعلق مىگرفت . « 1 » ميراث اسكندر ، كه بين سه سلطنت مقدونى تقسيم شده بود ، سرانجام از سوى مغرب مورد تعرض روميان و از جانب مشرق ، مورد مهاجمهء پارتيان قرار گرفت . در نتيجهء انقلابات و

--> ( 1 ) . همان ص 238 - 234 ( به اختصار ) .